जोगीको अन्तर्दृष्टी

सन ७८ को त्यो अविस्मरणिय प्रथम भेटपछी इन्दिरादेविबाट मैले असिम प्रेम पाएँ । जबजब म पुना जान्थेँ, उहाँको सत्सङ्गमा पनि समय बिताउथेँ । आफ्ना शिष्यबाहेक अरुलाई भेट्न मन नपराउने भए पनि ममाथी उहाँको विशेष कृपा रह्यो । बिरामी भएका बेला पनि दर्शन दिनुहुन्थ्यो । ओशोप्रती वहाँको गहन आस्था थियो तर त्यो सबैका अगाडि ब्यक्त गर्नुहुन्नथ्यो । दिलिपकुमार रायराय, मदर र श्री अरविन्दोका प्रती उहाँको अगाध आस्था थियो । मैले दिलिपकुमार रायलाइ भेट्न नपाएकोमा उहाँ बराबर मलाई भन्ने गर्नुहुन्थ्यो, ' यु मिस्ड अ वन्डरफुल सोल ।' एकपटक उहाँलाइ मैले काठमाडौं आउन आमन्त्रण गरें । ताहाचलको आश्रम साधारण भएकोले उहाँलाइ सुविधासंग राख्न सक्दिन कि भनी संकोच पनि व्यक्त गरें । उहाँले भन्नुभयो, 'आई विल कम टु काठमाडौं जस्ट फर यु । आइ विल नट स्टे एनिव्हेर अदरदेन इन योर होम ।' जब मैले पोन्डिचरी आश्रम हेर्न जाने कुरा गरें, उहाँले भन्नुभयो, 'यु मस्ट गो एन्ड मिट ओल्ड इन्टिमेट्स, हु ह्याभ लिभ्ड विथ अरबिन्द । दे आर ब्युटिफुल पिपल ।'

  पोन्डिचरिको विशाल पुस्तकालयमा मैले दिलिपकुमार राय र इन्दिरादेविका एउटै पनि पुस्तक भेटिन । यसको बारेमा मैले त्यहाँ सोध्दा 'हामी उहाँहरुलाई मान्यता पनि दिँदैनौं । उहाँहरुको यहाँ कुरा नगर्नुस' भन्नेजस्ता रुखा जवाफ पाएँ । औरोभिलको परिकल्पनाले म अत्यन्त प्रभावित छु । तपोबनको सृजनमा त्यसबाट पाएको प्रेरणाको योगदान छ तर औरोभिलको निर्माण अति मन्द गतिमा छ र त्यहाँ एक प्रकारको आध्यात्मिक न्यानोपनको अभाव छ । यी गुनासाहरु मैले इन्दिरादेविका सामु राखें, 'तपाईजस्तो अरबिन्दलाइ प्रेम गर्ने र अध्यात्मको उच्चावस्थामा रहेको ब्यक्ती औरोभिलको सपनालाई साकार गर्न लाग्नुपर्नेमा किन एकान्तमा बस्नुभएको छ ?' उहाँले मलाई रहस्यमय दृष्टिले हेर्दै भन्नुभयो, 'अभी आपके गुरु जिवित है, मेरी बातें आप नहि सम्झेंगे । जब आपके गुरु शरीर छोड देंगे तब आप खुदबखुद समझ जाएंगे ।'

  ओशोले शरीर छोडिसकेपछी जब उहाँप्रती पुर्ण समर्पित र उहाँको कार्यलाई संसारभरि फैलाउन उत्साहित म लगायत नेकानेक अन्तरंग शिष्यको एकएक गरि पुनाआश्रममा प्रवेश बर्जित भयो र आश्रमको संचालन रक्सी खाएर टिल्ल परिरहने धुर्तहरुको हातमा पर्न गयो जसले ओशोतिर्थलाई रिसोर्ट र क्लब बनाइदिए । यिनै प्रपन्चिहरुले आश्रमभित्र ओशोको तस्वीर राख्न र उहाँको जन्मदिवस मनाउन मनाही गरे । इन्दिरादेविले भन्न खोजेको बल्ल बुझें । जोगिहरुसंग गजबको अन्तर्दृष्टी हुँदोरहेछ ।

  कुनै पनि गुरुको आश्रम केही व्यक्तिको त्याग, तपस्या र लगनले बन्दोरहेछ । त्यही तपस्याको बलमा पछि आश्रममा सुबिधा र बैभव बढ्दै जान्छ । पछि त्यसैको लोभमा सुविधाभोगी त्यहाँ जुट्न थाल्छन र उनिहरुकै प्रपन्चले सबै त्यागी र तपस्वी त्यहाँबाट बिस्तारै लखेटिन्छन किनभने साधकहरु प्रपन्च गर्न सक्दैनन र प्रपन्च गरि त्यहाँ टिक्नुसट्टा बरु एकान्तै दु:ख गरि साधना गर्न चाहन्छन । गुरुले शरीर त्यागिसकेपछी अधिकांश आश्रमको यस्तै कथाव्यथा मैले अनुभव गरेको छु ।

  सबै गुरुले समयसमयमा आफ्ना शिष्यको समर्पण र त्यागको कठिन परीक्षा लिन्छन । म पनि यस्तो परिक्षाबाट गुज्रेको छु । सन ७८ देखि ८१ को अवधिमा पुनाआश्रममा बस्दा मैले जानेको सिपका अनेक सुविधाजनक कामहरु हुँदा पनि मलाई सधैं कुचिकार, भाँडा धुने, बाथरुम सफा गर्ने र लुगा धुने कार्यमा मात्र लगाइन्थ्यो, जुन मेरो मानसिक र शारिरिक बनोटका लागि कठिन थियो । म संग पैसा पनि सिद्धिएको थियो र आश्रमले मलाई फुडपास पनि दिंदैनथ्यो । दश घण्टा श्रम गरेर पनि सामुहिक आवासमा बसेको र आफुले खाएको पैसा मैले तिर्नुपर्थ्यो । गुरु मलाई भेट पनि दिनुहुंदैनथ्यो र मेरा लागि हरेक प्रकारले कठोर र निर्दयी देखिनुहुन्थ्यो । आर्थिक, शारिरिक, मानसिक र भावानात्मक यी चारै प्रकारका असह्य कष्टले म सान्त्वना खोज्न इन्दिरादेविको शरणमा पुगें । भित्रभित्र यस्तो इच्छा थियो की यदि उहाँको आश्रममा मैले बस्ने एउटा कोठामात्र पाए पनि ठूलो राहत हुन्थ्यो । उहाँबाट पाएको बात्सल्यले गर्दा यस्तो अपेक्षा गर्नु स्वाभाविकै थियो । त्यो दिन पहिलोचोटि मैले इन्दिरादेविलाई आफुप्रती कठोर पाएँ । उहाँले मलाई झपार्दै भन्नुभयो, 'साधना इज नट विन्डो सपिङ्ग । कुछ इस दुकान से खरिद लिया कुछ उस दुकान से । आपका जिवनमरण जो भी हो आपके गुरु के चरण में ही होना चाहिए । अतिशय करुणा और शिष्य की विशिष्ट संभावनाओं के कारण कभी-कभी गुरु को बहुत कठोर होना पडता है । यह सब आप के महान कल्याण के लिए ही आयोजित है ।' २५ बर्षको अन्तरालपछी आज म उहाँको त्यो अभिव्यक्ती र ओशोको करुणाको मर्म राम्ररी बुझ्दैछु ।

  जब अचानक ओशोले शरीर छोडिदिनुभयो, म एक अभिभावक गुमाएको व्याकुल बच्चाजस्तो भएर इन्दिरादेविको चरणमा पुगें र मैले बिन्ती गरें, 'अब मैले कसको निर्देशनमा काम गर्ने ? गुरुले सधैं मेरो अहंकारको काँटछांँट गरिराख्नुहुन्थ्यो । अब मेरो अहंकारलाई कसले गलाउँछ ?' इन्दिरादेविले आत्मविश्वासका साथ भन्नुभयो, 'आप नेपाल जाएं, आपके गुरु आपसे पहले ही वहां पहुंचे हुए मिलेंगे । आपके साधना कि जिम्मेवारी उनकी है और उसकी वह अच्छी व्यवस्था करना जानते है । भविष्य में आपको माध्यम के तरह उपयोग कर आपसे बहुत बडा कार्य करनेवाले है ।' ओशोले शरीर छोडेको दुई महिना भित्रै ओशो तपोवनको स्थापना भयो जो एक अन्तराष्ट्रीय साधनास्थलीका रुपमा प्रतिष्ठित हुँदै गएको छ ।

( स्वामी आनन्द अरुणद्वारा लिखित पुस्तक 'अन्तर्यात्रा' को केही अंश )